Tattoo festival in Russia

Sochi holds the Winter Olympics. Sochi is in Russia. This is last year.

This year, Sochi holds something else. It is a festival for tattoos. It is international.

People go to this festival. They get tattoos. They can also go in a contest. The experts try to find the best tattoos.

Some people just like to watch the festival. They like the people. They like Sochi. It is a nice place. It also has a lot of sun.

 

Advertisements

Men fly over Dubai

High up above Dubai, two men jumped out of a helicopter wearing wings powered by jets. Then they flew over the city for ten minutes and did dives, did acrobatic stunts, and held their hands out in front of them to show a superman pose.

After ten minutes of flying, they used parachutes to come back gently to the ground. This was the first time that this happened in Dubai.

 

1. Բաղդատել թվերը, եթե

ա) f(x)=x24

f(3) < f(5)      f(-11)  <  f(12)

բ) f(x)=x31

f(-2)  >  f(-7)       f(10) < f(12)

2.Լուծել հավասարումը

ա )x5=35   Պատ՝ x=3           բ)  x8=x   Պատ՝     -1,0,1

3. Բաղդատել թվերը   f(x)=x1/7

f(15) > f(14)

4. Լուծել հավասարումը

ա) 5x=0,2    Պատ՝  x=-1

=0,2                 0,2=2/10=1/5=

 

X=-1

բ) ( 1/3)x= ∛ 3   Պատ՝   x = -1/3

( =                    =

=

X=-1/3

գ) 4x+2=2*8x-1      Պատ՝  x=4

=

=

X+2=2x-2

-x=-4

X=4

դ) 54x+1=(0,2)x-6  Պատ՝  x=1

4x+1=6-x

5x=5

X=1

ե) (1/3)2x+1+5*(1/3)2x-1=138   Պատ՝  x=-1

×1/3+5×3=138

(1/3+5×3)=138

1/3+5×3= = ×46/3=138

=9

=

-2x=2

-xa1

X=-1

 

զ) (0,125)3-x=2 √2  Պատ՝  x=3.5

է) (√0,5)2-x=32

 

 

5. Լուծել անհավասարումը

 

ա) (1/3)x ≤27    Պատ՝  x € [-3,∞)

 

բ) 3x+1 * 5x-2<27    Պատ՝  x<2

գ) 9*32x– 82*3x+9 ≥0

 

դ) 7*3x+1+3*7x+1 ≥58*21x/2

 

 

10 փաստեր Ծիր Կաթնի մասին

 

 

1. Ծիր Կաթինը գալակտիկա է`կազմված աստղերից, գազից և փոշուց, այստեղ է գտնվում նաև Արեգակնային համակարգը։ Այլ կերպ այն կոչվում է Մեր գալակտիկա կամ Գալակտիկա։

 

2. Գիտնականները կարծում են, որ Ծիր Կաթինը Տիեզերքի ամենավաղ գալակտիկաներից մեկն է։ Այն ձևավորվել է մոտ 13.6 միլիարդ տարի առաջ և գրեթե նույնքան հին է, որքան Տիեզերքը, որը ձևավորվել է շուրջ13.7 միլիարդ տարի առաջ:

 

3. Եթե Երկիրը պտտվեր Արեգակի շուրջ նույն արագությամբ, ինչպես աստղերն են պտտվում Ծիր Կաթինի կենտրոնում, ապա մեր մոլորակը կճանապարհորդեր Արեգակի շուրջ ընդամենը 3 օրվա ընթացքում՝ այժմյան 365 օրվա փոխարեն։

 

4. Գիտնականները կարծում են, որ Ծիր Կաթինը պարունակում է մինչև 400 միլիարդ աստղ և առնվազն այդքան էլ մոլորակ։

 

5. Գիշերային մութ երկնքում անզեն աչքով Ծիր Կաթին գալակտիկայի միլիարդավոր աստղերից միայն 0.0000025%-ն է տեսանելի։

 

6. ԾիրԿաթինը և մոտակա մեկ այլ պարուրաձև գալակտիկա՝ Անդրոմեդան, մոտենում են իրար։ Այս երկու գալակտիկաները մեկ վայրկյանում միմյանց են մոտենում շուրջ 120 կմ։

 

7. Ծիր Կաթին և Անդրոմեդա գալակտիկաները միմյանց կբախվեն մոտ 2 միլիարդ տարի հետո, իսկ բախումը կտևի մոտ 5.5 միլիարդ տարի։

 

chimp knock down drone

 

People are making a TV show in the Netherlands and they want video of a chimpanzee enclosure at a zoo. They send a drone with a camera over the enclosure, but a chimp that is sitting in a tree sees the drone flying by and knocks it down with a stick!

 

Even though the drone falls to the ground, the camera continues to record. The same chimp climbs down to the drone and picks it up. It looks closely at the drone and the camera and looks like it is recording a video selfie.

 

 

 

 

արհեստական միս

Ամերիկյան «Modern Meadow» ընկերությունը արհեստական մսի պատրաստման տեխնոլոգիա է մշակել: Սրանով ընկերությունը մտադիր է  մտնել սպառողական շուկա:

 

Մսի մանրաթելերն արտադրվում են կենդանիների մկանային հյուսվածքների բջիջներից, դրանց խտացնում են համապատասխան ձեւի մեջ եւ բիոռեակտորի միջոցով դարձնում միս, գրում է «Mignews»-ը:

 

Հեղինակները կարծում են, որ այս տեխնոլոգիան ավելի մարդկային է, քան կենդանիների սպանությունը, եւ թույլ կտա միս օգատագործել նրանց, ովքեր հրաժարվում են դրանից` ելնելով էթիկական նկատառումներից: Հետազոտության ներդրողներից են կենդանիների պաշտպանության կազմակերպությունները եւ PayРal-ի հիմնադիր ու Facebook-ի առաջին ներդրողներից Փիթեր Թիլը:

 

փաստեր կեմդանիների մասին

 

 

 

 

Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներն առանձնապես կարիք չունեն ջանք գործադրելու, որպեսզի զվարճալի տեսք ունենան կամ ստիպեն մեզ՝ սիրել իրենց: Ինչպես ներկայացնում է  կենդանիների մասին ամեն ինչ չէ, որ բոլորիս հայտնի է: Կան որոշ ուշագրավ փաստեր, որոնք անտարբեր չեն թողնի կենդանասերներին ու էլ ավելի կստիպեն հմայվել մեր փոքրիկ բարեկամներով:

 

 

1. Թանձրահավերի ընտանիքին պատկանող կենդանիները զույգ են կազմում ողջ կյանքի համար և ամեն տարի մեկ ձու են ձվադրում, որից դուրս եկող ձագին խնամում է և’ հայրը, և’ մայրը:

 

 

 

 

2. Թալքիթնայում (Ալյասկա) վերջին 17 տարում Քաղաքապետ Ստաբս անունով այս կատուն քաղաքապետ է ընտրվել:

 

 

 

 

3. Ոչխարները կարողանում են հասկանալ դեմքի արտահայտությունն ու դիմագծերը, նրանք  հատկապես շատ են սիրում ժպիտը:

 

 

 

 

4. Բևեռային արջերը քթերով են միմյանց ողջունում, երբ ինչ-որ բան են խնդրում միմյանցից, օրինակ` ուտելիք:

 

 

 

 

5. Կատուն գլխով խփում է տիրոջը` հասկացնելու, որ ապահով տեղ է փնտրում և վստահում է նրան:

 

 

 

 

6. Ծննդաբերելուց առաջ մայր ընձուղտը վերադառնում է այնտեղ, որտեղ ծնվել է:

 

 

 

 

7. Երբ կենգուրուի ձագը վախենում է, գլխիվայր ցատկում է մոր պարկը:

 

 

 

 

8. Դեռ չծնված հավի ճուտիկները կարողանում են հաղորդակցվել իրենց քույր ու եղբայրների և մոր հետ` խեցու միջով:

 

 

9. Կարմիր պանդաներն իրենց պոչն օգտագործում են որպես վերմակ` տաքանալու համար:

 

 

 

 

10. Շան արու ձագերը հաճախ թույլ են տալիս էգ խաղընկերոջը՝ հաղթել իրենց:

 

 

 

 

11. Ագռավները սիրում են կատակներ անել իրար հետ:

 

 

 

 

12. Ծնվելուց հետո պանդաները կշռում են այնքան, որքան մեկ բաժակ թեյը:

 

 

 

 

13. Փղերը կնճիթով խաղում են մյուս փղի կնճիթի հետ` ի նշան սիրո:

 

 

 

 

14. Ջրասամույրները թաթերի տակ գրպաններ ունեն, որտեղ սնունդ են հավաքում:

 

 

 

 

15. Մեղուները միմյանց հետ հաղորդակցվում են պարի միջոցով:

 

 

 

 

16. Սկյուռիկները սովորաբար իրենց ընտանիք են տանում որբացած ձագերին:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Birds fly like a cloud

This happens in Israel. Starlings live there.  Someone films a lot of them with a camera.

 

Many starlings fly in the sky. They fly together. They look like a big, black cloud! This is very special.

 

The birds do this to get food. They also do this to be safe. Other birds cannot eat them when they do this

Այս դեպքը պատահել էր Իզրաելում:

Սարյակները ապրում են այնտեղ: Ինչվոր մեկը ֆիլմեր է նկարահանել նրանց մասին տեսախցիկով:

Սարյակները սավառնում են երկնքում: Նրանք միասին են սավառնում: Նրանք նման են մեծ գորշ ամպի: Դա շատ հատուք դեպք է:

Թռչունները անում են դա, որպեսզի սնունդ գտնեն: Նրանք անում են դա որպեսզի ապահով լինեն:

Ուրիշ թռչունները չեն կարող ուտել նրանց երբ նրանք անում են դա:

Շուշիի ազատագրում

 

 

1992 թ.մայիսի 8-ին Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յաղուբ Մամեդովը, ինչպես նաև միջնորդ երկրի` Իրանի, նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանին ԼՂ հակամարտության կարգավորման մասին ստորագրում են համատեղ հայտարարություն, համաձայն որի` Մահմուդ Վայեզին պետք է կրկին ժամաներ տարածաշրջան` Բաքու, Երևան և Ստեփանակերտ, զինադ

իրականացնելու համապատասխան մեխանիզմներ մշակելու համար։ Իրանն առաջին երկիրն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցում հանդես է եկել միջնորդական առաքելությամբ։ 1992 թ. մայիսի 6-ին Իրանի նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանիի հրավերով Թեհրան է ժամանում ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորած պատվիրակությունը։ Կողմերը, ի թիվս այլ հարցերի, բանակցում են նաև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության շուրջ։ ԻԻՀ ԱԳ նախարար Ալի Աքբար Վելայաթիի` Երևան կատարած այցից որոշ ժամանակ անց փոխարտգործնախարար Մահմուդ Վայեզին ժամանում է Ադրբեջան և Հայաստան, որտեղ նա փորձում էր կողմերին համոզել զինադադար հաստատելու հարցում համաձայնության գալ։

 

Մայիսի 8-ին այդ նույն հայտարարության ստորագրման օրը հայկական զինուժի կողմից ազատագրվեց Շուշին, որից հետո էլ ընդհատվեց Իրանի միջնորդական առաքելությունը։

 

Թեև Շուշիի ազատագրմամբ՝ խափանվեց Իրանի միջնորդական առաքելությունը, սակայն անցնող տարիների ընթացքում Իրանը, լինելով Իսլամական համագործակցության կազմակերպության ազդեցիկ անդամ, ԼՂ հակամարտության նկատմամբ վարել և վարում է հավասարակշռված քաղաքականություն, ինչն էլ մի շարք իսլամական երկրների համար նախադեպ է ստեղծում, որպեսզի չենթարկվեն Ադրբեջանի՝ ԼՂ հակամարտությանը կրոնական երանգավորում տալու սադրանքներին և ԼՂ հակամարտության նկատմամբ չեզոք դիրքորոշում ունենան։

 

Իրանը գտնում է, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը արդյունավետ չի գործում, ուստի վերջին շրջանում պաշտոնական Թեհրանը հակամարտող կողմերին կրկին առաջարկում է իր միջնորդական առաքելությունը։

 

Թեև Ադրբեջանը արցախյան պատերազմում կրած պարտության համար Իրանին մեղադրում է Հայաստանին աջակցելու մեջ, սակայն փաստն այն է, որ ինչպես իրանցի պաշտոնյաներն են խոստովանում , պատերազմական գործողությունների ժամանակ Իրանն Ադրբեջանին բավականաչափ ռազմական և ֆինանսական աջակցություն է ցուցաբերել։ [5]

 

Անհրաժեշտությունն ու նախադրյալներըԽմբագրել

 

Շուշիի ազատագրումը պատմական անհրաժեշտություն էր՝ կոչված վերականգնելու հայկական հինավուրց հողի վրա հայերի ապրելու անկապտելի իրավունքը, ինչպես նաև ամրապնդելու մարտերում կոփված հայոց հաղթական ոգին։ Դրանով Արցախյան շարժումը թևակոխել է որակական նոր փուլ՝ վճռական բեկում է մտցվել պատերազմում, և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը դարձել է ավելի քան իրական։

 

Շուշիի ազատագրումը նաև տնտեսական անհրաժեշտություն էր, ցամաքային և օդային ճանապարհների շրջափակման, էլեկտրաէներգիայի, գազի ու խմելու ջրի պակասի և Շուշիից անընդհատ հրթիռակոծությունների պատճառով Ստեփանակերտում ու հարակից բնակավայրերում, ինչպես նաև ողջ հանրապետությունում կաթվածահար էր եղել տնտեսությունը։ Շուշին այդ օրերին վերածվել էր Ստեփանակերտը հրետակոծող թիվ 1 կրակակետի։ 1991 թ. նոյեմբերից մինչև 1992 թ. մայիսի սկիզբը Շուշիից, Ջանհասանից, Քյոսալարից, Ղայբալուից Ստեփանակերտի վրա արձակվել է շուրջ 4740 արկ, որից մոտ 3 հազարը «Գրադ» կայանքներից։ Այդ հրետակոծությունների հետևանքով զոհվել են 111 և վիրավորվել 332 խաղաղ բնակիչներ, ավերվել է 370 բնակելի տուն և շինություն։

 

Ինքնապաշտպանության ուժերի 1991 թ. վերջի և 1992 թ. սկզբի հաջող գործողությունները, մի շարք կրակակետերի ճնշումը, Խոջալուի ազատագրումը (25-26 փետրվարի 1992 թ.) և օդանավակայանի բացումը ստեղծեցին տնտեսական, ռազմական և բարոյահոգեբանական բոլոր նախադրյալները Շուշիի ազատագրումը նախապատրաստելու համար։

 

Այս առումով առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել 1992 թ. հունվարի 25-26-ին Քարինտակիինքնապաշտպանությունը, երբ փոքրաթիվ հայ մարտիկներին հաջողվել է ետ մղել թշնամու բազմաքանակ ուժերի հարձակումը, ոչնչացնել Շուշիից արտագրոհի ելած հակառակորդի ավելի քան 8 տասնյակ զինվորների։

 

Սակայն շարունակվել են Ստեփանակերտի ու շրջակա հայկական բնակավայրերի անխնա հրթիռահրետակոծությունները։ Մոտ 1 շաբաթվա ընթացքում արձակվել է շուրջ 1000 արկ, որից 800-ը՝ ռեակտիվ, ինչի հետևանքով զոհվել են 20 խաղաղ բնակիչ։ 1992 թ. ապրիլի 27-ի դրությամբ Շուշիում, որտեղից դուրս էր բերվել ամբողջ խաղաղ բնակչությունը, կենտրոնացվել էր մեծ քանակությամբ ռազմական տեխնիկա և զինամթերք։

 

Շուշիի ազատագրման նախապատրաստման շրջանակներում հայկական կողմը ձեռնարկել է նաև միջազգային հանրությանը դրան նախապատրաստելու դիվանագիտական աշխատանք։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին, ԵԱՀԽ-ին և մի շարք երկրների ղեկավարներին հասցեագրված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ԳԽ փետրվարի 19-ի դիմումով նրանց ուշադրությունն է հրավիրվել Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ցեղասպանության վրա՝ մասնավորապես հիշատակելով Մարաղայի կոտորածը (ապրիլ 1991 թ.)։

 

Մայիսի 1-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ԳԽ նախագահությունը կրկին դիմել է միջազգային հանրությանը՝ հայտարարելով, որ արցախահայությունը ժողովուրդը սովահար է, զրկված ջրամատակարարումից, էլեկտրականությունից, դեղորայքից… Ուստի Շուշիի ազատագրումը Ստեփանակերտի և Արցախի շահերից բխող պարտադրված անհրաժեշտություն է։ 1992 թ. մարտ-ապրիլին, ի պատասխան այդ դիմումի, մի շարք երկրների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի հատուկ ներկայացուցիչ Սայրուս Վենսը և ԵԱՀԽ լիազոր պատասխանատու Յ. Կուբիչը, Իրանի ԱԳ փոխնախարար Մահմուդ Վայեզին, ՌԴ ԱԳ նախարար Անդրեյ Կոզիրևը, ժամանել են տարածաշրջան։ Սկսվել է նաև բանակցային գործընթաց. Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանումմայիսի 6-ին հանդիպել են ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ԻԻՀ նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանին և Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յ. Մամեդովը։

 

Ազատագրման ռազմական գործողությունըԽմբագրել

 

Շուշիի ազատագրման ռազմական գործողությունն անցկացվել է 1992 թ. մայիսի 8-9-ին։ Մշակման և իրականացման առումով գրեթե անթերի, հայ ռազմարվեստի մեջ եզակի ռազմական գործողություն, որով արմատական բեկում է առաջացել Արցախյան ազատագրական պատերազմում։

 

Գործողությունն իրականացվել է 4 ուղղություններով՝ միաժամանակյա հարձակումներով՝ մայիսի լույս 8-ի գիշերը ժամը 2.30-ին, Քիրսի ռազմական դիրքերը գրավելուց և Լաչին-Շուշի ճանապարհը հսկողության տակ վերցնելուց հետո՝ ՄՄ-21 ռեակտիվ մարտկոցի համազարկով։ Ռազմական գործողությունը ղեկավարել է Ինքնապաշտպանության ուժերի (ԻՊՈւ) հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը։ Հրամանատարական կետերում էին գեներալ-մայոր Գուրգեն Դալիբալթայանը, Սերժ Սարգսյանը, Ռ. Գզողյանը, Զորի Բալայանը, կապը, բուժօգնությունը, հրետանային նախապատրաստությունը, ինժեներական ծառայությունը։ Աշխատանքները համակարգել են՝ համապատասխանաբար Արթուր Փափազյանը, Վ. Մարությանը, Լ. Մարտիրոսովը, Ռ. Աղաջանյանը, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իշխանությունների ներկայացուցիչներ Օլեգ Եսայանը, Գ. Պետրոսյանը, Արկադի Ղուկասյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը և ուրիշներ։

 

Շուշիի ազատագրման պլանը օրհնել և ԻՊՈւ շտաբի անդամներին հաջողություն է մաղթել Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը։

 

Շուշիի ազատագրման օպերատիվ պլանը մշակվել է Ա. Տեր-Թադևոսյանի գլխավորությամբ, ինչին զինվորականները ձեռնամուխ են եղել Խոջալուն ազատագրելուց անմիջապես հետո։ Պլանը կազմվել է մարտ-ապրիլ ամիսներին՝ հետախուզական խմբերի կողմից հակառակորդի ուժերի տեղակայումը, դիրքերն ու քանակական տվյալները ճշգրտելուց հետո։ Հարձակման ճակատային գիծը շուրջ 25 կմ էր։ Հակառակորդը հայկական կողմին գերազանցում էր կենդանի ուժով և սպառազինությամբ։ Օպերատիվ իրավիճակը վերահսկվում էր, փոփոխությունների մասին անմիաջպես տեղեկացվում էին Վ. Սարգսյանն ու Ս. Սարգսյանը։ Պլանը կազմվել է գաղտնիության պայմաններում՝ Ա. Տեր-Թադևոսյանի, Ռ. Գզողյանի, Ս. Սարգսյանի Լ. Մարտիրոսովի, Ռ. Քոչարյանի, ինչպես նաև հիմնական ուղղությունների հրամանատարներ Սամվել Բաբայանի, Ա. Կարապետյանի, Սեյրան Օհանյանի, Վ. Չիթչյանի և ուրիշների գործուն մասնակցությամբ։

 

Ապրիլի 28-ին արդեն վերջնականապես որոշվել, ճշգրտվել էին հարձակման գլխավոր ուղղությունները, հրամանատարները, առկա զենք ու զինամթերքի քանակը։

 

Լ. Մարտիրոսովի հանձնարարությամբ պատրաստվել է Շուշիի տեղանքի մանրակերտը, որի վրա հրամանատարները ճշգրտել էին իրենց գործողություններն ու ընթացիկ ուղղությունները։ Ռազմագործողությունը ղեկավարել են Շոշից հյուսիս գտնվող բարձունքի վրա տեղակայված և 4 այլ հրամանատարական դիտակետերից։

 

Հարձակումը նախատեսված էր սկսել դեռևս մայիսի 4-ին, բայց տարբեր պատճառներով (սպառազինության պակաս, վատ եղանակ և այլն) հետաձգվել էր։ ԻՊՈւ-ի շուրջ 1200 մարտիկներից բաղկացած 4 հարձակողական և 1 պահեստազորային խմբերը մայիսի 8-ի գիշերը միաժամանակ անցել են հարձակման։

 

Շուշիի ազատագրման մարտական հրամանը ստորագրվել է մայիսի 4-ին հետևյալ մանրամասներով.

 

Հակառակորդը շրջանաձև դիրքեր է գրավում Շուշիի բարձունքներում՝ մոտ 1200 մարդ կենդանի ուժով, Զառսլուգյուղում՝ մոտ 100 մարդ, Լիսագորում՝ մոտ 300-350 մարդ, Քյոսալարի ուղղությամբ՝ մոտ 300 մարդ։Մեր խնդիրը՝ջախջախել հակառակորդին Լիսագոր, Զառսլու, Ջանհասան, Կարագյավ բնակավայրերում,ջախջախել հակառակորդին Շուշիի մատույցներում և այն ազատագրել կանաչներից (հակառակորդի պայմանական անվանումը),հետագայում հարձակվել Բերդաձորի ուղղությամբ և Բերդաձորի ենթաշրջանն ազատագրել կանաչներից։Հակառակորդը հիմնական ուժերը կենտրոնացրել է Քյոսալարում, Լիսագորում, Զառսլուում, Շուշիի մատույցներում ու քաղաքի ամբողջ շրջագծով։

 

Հակառակորդին ջախջախելու միջոցները՝ գրավել բարձունքը և դիրքավորվել այնտեղ։ Ուժերի վերախմբավորումից հետո, նույն ժամանակում սկսել հարձակումը Լիսագորի ու Զառսլուի վրա և հարձակման անցնել 4 ուղղություններով.

 

Շոշի (արևելյան) ուղղություն, հրամանատար՝ Ա. Կարապետյան,«26-ի» (հյուսիսային) ուղղություն, հրամանատար՝ Վ. Չիթչյան,Լաչինի (հարավային) ուղղություն, հրամանատար՝ Սամվել Բաբայան,Քյոսալարի (հյուսիս-արևմտյան) ուղղություն, հրամանատար՝ Սեյրան Օհանյան

 

Ստեփանակերտի կողմից հակառակորդին ջախջախել բարձունքներում, դիրքավորվել Շուշիի 3 ծայրամասերում, ապա ոչնչացնել թշնամուն և ազատագրել Շուշին։

 

Ռազմական գործողության ելքը կանխորոշվել էր արդեն իսկ մայիսի 8-ին, երբ Լաչինի և մյուս ուղղությունների ստորաբաժանումները նպաստավոր բնագծեր էին գրավել Շուշիի մատույցներում։ Մայիսի 8-ի երեկոյան կողմ տրված դադարը հակառակորդին հնարավորություն է ընձեռել հատկացված միջանցքով հեռանալ բերդաքաղաքից։

 

Կեսօրին մոտ հարձակման են անցել հակառակորդի 1 ռազմական ինքնաթիռ և ուղղաթիռներ, որոնք ռմբակոծել են հայկական ուժերի մարտաշարքերը, ինչպես նաև Շուշին ու Ստեփանակերտը։ Ավելի ուշ պարզվել է, որ այդ օդային հարձակման նպատակը Շուշիում թողնված զինապահեստները պայթեցնելն էր, դրանով ադրբեջանցիները հույս են ունեցել կործանել ամբողջ քաղաքը, ինչը նրանց չի հաջողվել։ Երեկոյան կողմ հիմնականում ավարտվել է Շուշիի “մաքրման” գործողությունը։ Մայիսի 9-ին հինավուրց հայկական բերդաքաղաքն ազատագրված էր։

Սմբատ Արծրունին՝ Հայոց թագավոր

Հայոց թագավորության անկումից հետո հայ ժողովուրդը երբեք չդադարեցրեց իր պայքարը անկախության վերականգնման համար։ Այդ պայքարը երբեմն ընթացել է դիվանագիտական բանակցությունների ու քաղաքական երկխոսությունների միջոցով։ Փորձեր են կատարվել դիմելու եվրոպական պետությունների օգնությանը։ Փորձ կատարվեց անգամ դիմելու կարա-կոյունլու Ջհանշահին։ Վերջինս մեղմ քաղաքականություն էր վարում քրիստոնյա ժողովուրդների նկատմամբ՝ ցանկանալով նրանց օգնությամբ վերականգնել երկրի ավերված տնտեսությունը, զարկ տալ առևտրին ու արհեստագործությանը։ Նա անգամ ընդառաջում է Աղթամարի կաթողիկոս Ձաքարիա Աղթամարցու խնդրանքին՝ վերականգնելու Վասպուրականի թագավորությունը։ Աղթամարի կաթողիկոսները սերում էին Արծրունիների թագավորական ընտանիքից, և պատահական չէր, որ ժամանակագիրը կաթողիկոսին համարում էր «Գագիկ Արծրունի մեծ թագավորի արմատից և ցեղից»։

Ձաքարիա Աղթամարցին որպես Հայոց թագավորի թեկնածու առաջարկում է իր եղբորորդի Սմբատ Արծրունուն։ Ջհանշահը տալիս է իր համաձայնությունը։ 1465թ. սկզբներին Աղթամարի կաթողիկոսը Աղթամարի Սբ Խաչ մայր եկեղեցում, հայոց մեծամեծերի ներկայությամբ, հանդիսավորությամբ Սմբատ Արծրունուն օծում է Հայոց թագավոր։ Ժամանակակիցները մեծ ոգևորությամբ են արձագանքել այս իրողությանը. «Եվ այնժամ պարոն Սմբատին օծեցին Հայոց թագավոր` իր նախնի Գագիկի օրինակով։ Եվ թո՛ղ Աստված զորացնի նրա թագավորությունը, բարձրացնի նրա աթոռը, քանզի վաղուց Հայոց ազգը թագավոր չէր տեսել»։ Անշուշտ, Սմբատի թագավորությունը ոչ միայն համահայկական չէր, այլև հեռու էր իսկական պետություն լինելուց։ Նրա տարածքը սահմանափակվում էր միայն Աղթամար կղզու և Վանա լճի առափնյա որոշ տարածքով։ Որպես Հայոց թագավոր Սմբատ Արծրունին հիշատակվում է մինչև 1471թ.։

Սմբատի թագավորությունը որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ ազատագրական մտքի պատմության տեսակետից և ցույց է տալիս, որ հայկական պետականության վերականգնման գաղափարը մշտապես կենսունակ է եղել։

Աբգար Թոխաթեցի

Ծնվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը՝ Ամիրբեկ, մայրը՝ Եվա։ Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև Արծրունյաց թագավորական տան շառավիղ։ 1562-ին մասնակցել է Սեբաստիայի գաղտնի խորհրդաժողովին։ Հայոց կաթողիկոս Միքայել Ա ՍեբաստացինԹոխաթեցու գլխավորությամբ պատգամավորություն է ուղարկել Հռոմ՝ Հայաստանի ազատագրության, ինչպես նաև դավանաբանական հարցերով։ Հռոմի պապի հանձնարարությամբ Թոխաթեցին Աղեքսանդր քահանայի հետ կազմել է հայերի Դավանագիրը (Հավատո հանգանակ), որը 1565-ի փետրվարին ներկայացրել է հատուկ հանձնաժողովին։ Այստեղ Թոխաթեցին քաղաքական նկատառումներով դավանական նվիրվածություն է հայտնել պապին և շեշտել, թե Հայ և Կաթոլիկ եկեղեցիների միջև տարբերությունները չնչին են։ 1565-ին Վենետիկում հիմնադրել է տպարան և տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի» օրացույցը (մեկ էջանոց) և առաջին հայերեն «Սաղմոսարանը»[1] (վերջինս մինչև 1880-ական թվականներին սխալմամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Թոխաթեցին՝ առաջին հայ տպագրիչը, այնինչ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ Հակոբ Մեղապարտի գրքերը)։ 1567-ին Թոխաթեցին տպարանը տեղափոխել է Կոստանդնուպոլիս և Ս․ Նիկողայոս եկեղեցում իր որդի Սուլթանշահի գործակցությամբ հիմնադրել Կ․ Պոլսի հայկական առաջին տպարանը, տպագրել վեց գիրք՝ որոնցից առաջինը վերաբերում է քերականության, «Փոքր քերականութիւն» (1567), իսկ ամենօրյա ժամերգությունների և եկեղեցածիսակատարության վերաբերող, «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (1568), յուրաքանչյուր տարվա տոնակարգը ցույց տվող «Տօնացոյց» (1568), «Տաղարան» (1568), «Պարզատումար» (1568), ծիսական կարգերի, օրհնությունների և աղոթքների վերաբերող «Մաշտոց» (1569)։

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԱՐԱԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Իր գունագեղությամբ, ոճական բազմազանությամբ աչքի է ընկնում հայկական գրքային մանրանկարչությունը, որի հնագույն նմուշները պահպանվել են 6-րդ դարից։ 10-11-րդ դարերից մեզ են հասել անանուն մանրանկարիչների եզակի արժեք ներակայացնող մի քանի ձեռագրեր, որոնք հայտնի են «Էջմիածնի Ավետարան» (989թ), «Վեհափառի Ավետարան» (10-րդ դար՝ հայտնաբերվել է 1977 թվականին ), «Մուղնու Ավետարան» (11-րդ դար) «1038թ Ավետարան» և այլ անուններով։ «Էջմիածնի Ավետարանը» ունի բարձրարվեստ քանդակներով փղոսկրե կազմ և չորս մանրանկարներ՝ պահպանված 6-րդ դարից։

Հայաստանում գործած բազմաթիվ մանրանկարչական կենտրոններից առանձնապես նշանավոր են ԱնիՀաղպատիԳլաձորիՎանիՄեծոփիՏաթևիԵրզնկայի,ԿարինԷրզրումիՂրիմի և այլ գրչության դպրոցները, որտեղ ստեղծագործել են միջնադարյան վարպետ մանրանկարիչներ ՍտեփանոսըԻգնատիոսըՄարգարեն,Գրիգոր ԾաղկողըՄոմիկը (13-14րդ դարեր), ԱվագըՀովհաննեսըԹորոս Տարոնացին (14-րդ դար), Գրիգոր ՏաթևացինԾերուն Ծաղկողը (14-15րդ դարեր) Գրիգորիսը,ՎարդանըԿարապետըՄանվելըՄկրտիչ ՆաղաշըԹոմա Կաֆայեցին (15-րդ դար), ԲարսեղըՆաղաշ ՀովնաթանըՂազար ԲաբերդցինՀակոբ Ջուղայեցին (17-րդ դար),Թեոդորոս Կարնեցին (18-րդ դար) և շատ ուրիշներ։

Հայ մանրանկարչության պատմության մեջ յուրահատուկ տեղ ունի կիլիկյան դպրոցը։ Այստեղ առանձնապես նշանավոր են Հռոմկլայում՝ Թորոս Ռոսլինը, Վարդանը (13-րդ դար), Դրազարկում՝ Գրիգորը (13-րդ դար) և ուրիշներ, Սկևռայում ՝ Գրիգոր Մլիճեցին (12-րդ դար) և այլք, Սսում՝ Գրիգոր ՊիծակըՍարգիս ՊիծակըԱվագը (14-րդ դար) և այլն։

Կիլիկյան հայ մանրանկարչության ամենախոշոր ներկայացուցիչը Թորոս Ռոսլինն է, որն արվեստագետների կողմից անվանվել է «Վերածնության Նախակարապետ», «Զարդանկարի վիրտուոզ»: Նրա ստեղծագործության մեջ նկատվում է ընդհանրություն գտած հնարքներից խուսափելու բացահայտ ձգտում։ Նա բիբլիական թեմաների մեջ մտցնում է աշխարհիկ տարրեր։ Մի ձեռագրում նկարել է որսի պատկերներ, կենդանիների կռիվ, մեկ այլ ձեռագրում հանդիպում ենք այծյամի, առյուծի, վարազի, եղնիկների և այլ կենդանիների պատկերների։

Կիլիկյան մանրանկարչության մյուս ականավոր ներկայացուցիչն է Սարգիս Պիծակը։ Մատենադարանի ձեռագրերից մեկում պահպանվել է նրա ինքնանկարը։ Հայտնի է Պիծակի ծաղկած 18 ձեռագիր։

Հայ մանրանկարչության մեջ բնորոշ են հատկապես զարդաձևերը կամ օրնամենտները։ Ձեռագրերում առանձնապես աչքի են ընկնում բնագրի սկզբնական էջերի, խորանների գլուխների, վերնագրերի գլխատառերի և լուսանցքների զարդանկարումը։ Գեղարվեստական արժեքի հետ զուգընթաց՝ հայ մանրանկարչության հուշարձաններն անգնահատելի աղբյուր են հայ երաժշտության, թատրոնի, ազգագրության, արհեստների, հողագործության, բուսական ու կենդանական աշխարհի պատմությունն ուսումնասիրելու համար։

Մանրանկարներում պահպանվել են մի շարք պատմական անձնավորությունների դիմանկարներ, որոնց թվում՝ Գրիգոր Նարեկացիու (10-րդ դար), Ներսես Շնորհալիու(12-րդ դար), Մխիթար Հերացու (12-րդ դար), Սարգիս Պիծակի (14-րդ դար), Լևոն Դ և Հեթում Բ թագավորների (13-14-րդ դարեր), Գրիգոր Տաթևացիու (14-րդ դար), Ծերուն Ծաղկողի (15-րդ դար), Եղիազար կաթողիկոսի և Նահապետ կաթողիկոսիՄարտիրոս Ղրիմեցի(17-րդ դար) և աշխարհիկ ու հոգևորական բազմաթիվ այլ մարդկանց դիմանկարներ։

Մանրանկարչական ձեռագրեր կան նաև օտարալեզու ձեռագրերի ֆոնդերում։ Առանձնապես արժեքավոր մանրանկարներով են ձևավորված Սեֆևիների շրջանում ընդօրինակված պարսկերեն ձեռագրերը։ Ուշադրության է արժանի Ալի Աքպար իբն Ասեմի (17-րդ դար) «Գոլշանե Աֆղանի» («Աֆղանական պարտեզ») աշխատությունը պարունակող աֆղաներեն ձեռագրերը՝ ձևավորված բարձրարվեստ մանրանկարներով։

Հայկական մանրանկարչություն

Իր գունագեղությամբ, ոճական բազմազանությամբ աչքի է ընկնում հայկական գրքային մանրանկարչությունը, որի հնագույն նմուշները պահպանվել են 6-րդ դարից։ 10-11-րդ դարերից մեզ են հասել անանուն մանրանկարիչների եզակի արժեք ներակայացնող մի քանի ձեռագրեր, որոնք հայտնի են «Էջմիածնի Ավետարան» (989թ), «Վեհափառի Ավետարան» (10-րդ դար՝ հայտնաբերվել է 1977 թվականին ), «Մուղնու Ավետարան» (11-րդ դար) «1038թ Ավետարան» և այլ անուններով։ «Էջմիածնի Ավետարանը» ունի բարձրարվեստ քանդակներով փղոսկրե կազմ և չորս մանրանկարներ՝ պահպանված 6-րդ դարից։

Հայաստանում գործած բազմաթիվ մանրանկարչական կենտրոններից առանձնապես նշանավոր են ԱնիՀաղպատիԳլաձորիՎանիՄեծոփիՏաթևիԵրզնկայի,ԿարինԷրզրումիՂրիմի և այլ գրչության դպրոցները, որտեղ ստեղծագործել են միջնադարյան վարպետ մանրանկարիչներ ՍտեփանոսըԻգնատիոսըՄարգարեն,Գրիգոր ԾաղկողըՄոմիկը (13-14րդ դարեր), ԱվագըՀովհաննեսըԹորոս Տարոնացին (14-րդ դար), Գրիգոր ՏաթևացինԾերուն Ծաղկողը (14-15րդ դարեր) Գրիգորիսը,ՎարդանըԿարապետըՄանվելըՄկրտիչ ՆաղաշըԹոմա Կաֆայեցին (15-րդ դար), ԲարսեղըՆաղաշ ՀովնաթանըՂազար ԲաբերդցինՀակոբ Ջուղայեցին (17-րդ դար),Թեոդորոս Կարնեցին (18-րդ դար) և շատ ուրիշներ։

Հայ մանրանկարչության պատմության մեջ յուրահատուկ տեղ ունի կիլիկյան դպրոցը։ Այստեղ առանձնապես նշանավոր են Հռոմկլայում՝ Թորոս Ռոսլինը, Վարդանը (13-րդ դար), Դրազարկում՝ Գրիգորը (13-րդ դար) և ուրիշներ, Սկևռայում ՝ Գրիգոր Մլիճեցին (12-րդ դար) և այլք, Սսում՝ Գրիգոր ՊիծակըՍարգիս ՊիծակըԱվագը (14-րդ դար) և այլն։

Կիլիկյան հայ մանրանկարչության ամենախոշոր ներկայացուցիչը Թորոս Ռոսլինն է, որն արվեստագետների կողմից անվանվել է «Վերածնության Նախակարապետ», «Զարդանկարի վիրտուոզ»: Նրա ստեղծագործության մեջ նկատվում է ընդհանրություն գտած հնարքներից խուսափելու բացահայտ ձգտում։ Նա բիբլիական թեմաների մեջ մտցնում է աշխարհիկ տարրեր։ Մի ձեռագրում նկարել է որսի պատկերներ, կենդանիների կռիվ, մեկ այլ ձեռագրում հանդիպում ենք այծյամի, առյուծի, վարազի, եղնիկների և այլ կենդանիների պատկերների։

Կիլիկյան մանրանկարչության մյուս ականավոր ներկայացուցիչն է Սարգիս Պիծակը։ Մատենադարանի ձեռագրերից մեկում պահպանվել է նրա ինքնանկարը։ Հայտնի է Պիծակի ծաղկած 18 ձեռագիր։

Հայ մանրանկարչության մեջ բնորոշ են հատկապես զարդաձևերը կամ օրնամենտները։ Ձեռագրերում առանձնապես աչքի են ընկնում բնագրի սկզբնական էջերի, խորանների գլուխների, վերնագրերի գլխատառերի և լուսանցքների զարդանկարումը։ Գեղարվեստական արժեքի հետ զուգընթաց՝ հայ մանրանկարչության հուշարձաններն անգնահատելի աղբյուր են հայ երաժշտության, թատրոնի, ազգագրության, արհեստների, հողագործության, բուսական ու կենդանական աշխարհի պատմությունն ուսումնասիրելու համար։

Մանրանկարներում պահպանվել են մի շարք պատմական անձնավորությունների դիմանկարներ, որոնց թվում՝ Գրիգոր Նարեկացիու (10-րդ դար), Ներսես Շնորհալիու(12-րդ դար), Մխիթար Հերացու (12-րդ դար), Սարգիս Պիծակի (14-րդ դար), Լևոն Դ և Հեթում Բ թագավորների (13-14-րդ դարեր), Գրիգոր Տաթևացիու (14-րդ դար), Ծերուն Ծաղկողի (15-րդ դար), Եղիազար կաթողիկոսի և Նահապետ կաթողիկոսիՄարտիրոս Ղրիմեցի(17-րդ դար) և աշխարհիկ ու հոգևորական բազմաթիվ այլ մարդկանց դիմանկարներ։

Մանրանկարչական ձեռագրեր կան նաև օտարալեզու ձեռագրերի ֆոնդերում։ Առանձնապես արժեքավոր մանրանկարներով են ձևավորված Սեֆևիների շրջանում ընդօրինակված պարսկերեն ձեռագրերը։ Ուշադրության է արժանի Ալի Աքպար իբն Ասեմի (17-րդ դար) «Գոլշանե Աֆղանի» («Աֆղանական պարտեզ») աշխատությունը պարունակող աֆղաներեն ձեռագրերը՝ ձևավորված բարձրարվեստ մանրանկարներով։

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆՎԱԳԱՐԱՆՆԵՐԻ ԻՆՔՆԱՏԻՊ ՀՄԱՅՔԸ

ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, Ալ. Սպենդիարյանի տուն-թանգարանի գլխավոր ֆոնդապահ

Բոլոր քաղաքակիրթ ժողովուրդների պես հայ ժողովուրդն էլ ունի իր ազգային երաժշտական մտածելակերպը, իր ինքնատիպ մեղեդիներն ու յուրօրինակ նվագարանները, որոնցով կատարվում են այդ մեղեդիները: Դեռ հնագույն ժամանակներից խնջույքների, տոնախմբությունների եւ ծիսական հանդիսությունների ժամանակ երգող-պարողներին նվագակցում էին երաժիշտները` իրենց նվագարաններով: Դրանք սկզբում շատ պարզ կազմություն ունեին. պատրաստվում էին եղեգից, կավից, փայտից, եղջյուրից ու ոսկորից: Գառնիի պեղումների ժամանակ ոսկրե մի սրինգ է հայտնաբերվել, որը վերագրվում է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակին: Մեր պատմիչների աշխատություններում էլ տեղեկություններ կան ոչ միայն ծիսակատարությունների ընթացքում պարող վարձակների ու վիպական երգեր կատարող գուսան-վիպասանների, այլեւ նվագակցող երաժիշտների ու նրանց նվագարանների վերաբերյալ: Իր «Հայոց Պատմության» մեջ Խորենացին հիշատակում է եղեգան փողի ու ծիրանափողի, փանդիռի ու թմբուկի մասին, իսկ Փավստոս Բուզանդը Պապ թագավորին դավադրաբար սպանելու դեպքը նկարագրելիս նշում է, որ դավադիրներն օգտվել են այն պահից, երբ արքան ոգեւորված լսում էր երաժիշտների նվագը: Պատմիչը թվարկում է նաեւ այն նվագարանները, որ երաժիշտները նվագում էին` թմբուկ, սրինգ եւ քնար: Թվարկվածներից զատ` միջնադարյան Հայաստանում տարածված նվագարաններից էին ջութը, քանոնը, սանթուրը, բամբիռը, պկուն, բլուլը, պարկապզուկը, դափը, նաղարան, ավելի ուշ ի հայտ եկան զուռնան, դհոլը, դուդուկը, սազը, թառը, քամանչան, քամանին եւ այլն:

Բայց դարերի ընթացքում` ժողովուրդների մշակութային շփումների հետեւանքով, այդ նվագարաններից շատերը տարածում են գտել նաեւ հարեւան ազգերի մոտ, անցել երկրից երկիր, փոփոխությունների ենթարկվել, կատարելագործվել: Արդեն 12-15-րդ դարերում մեր մատենագիրների աշխատություններում հիշատակված շատ նվագարաններ ընդհանուր արեւելյան երաժշտական գործիքներ են համարվում, քանզի տարածված էին նաեւ ողջ Անդրկովկասում, Պարսկաստանում, Թուրքիայում եւ արաբական երկրներում: Հովհաննես Երզնկացին (13-րդ դար) լուրջ մեկնաբանություններ է անում «չորեքաղեան քնարի»` այսինքն ուդի վերաբերյալ, որն արաբական նվագարան է, բայց որոշ փոփոխությունների ենթարկվելով` տարածում է գտել նաեւ Հայաստանում: Առաքել Սյունեցին (15-րդ դար) խոսում է ութլարանի քնարի մասին, ներկայացնում փողային ու լարային մի շարք գործիքներ, որոնք նույնպես արեւելյան են: Իսկ Հակոբ Ղրիմեցին (15-րդ դար) նկարագրում է «սանդիր» (սանթուր), «ղանոն» (քանոն) եւ «արղանոն» գործիքները: Մեր «Սասնա ծռեր» էպոսում Դավթի առջեւ Խանդութ խանումին գովերգող գուսանները սազ էին նվագում, իսկ 15-16-րդ դարերի հայկական մանրանկարչության մեջ երգող գուսան-տաղասացներն ու աշուղներն արդեն պատկերված են քամանչան կամ թառը ձեռքներին:

Ժամանակի ընթացքում երաժշտական գործիքները կատարելագործվեցին, ստեղծվեցին նոր տարատեսակներ, զարգացավ դրանց պատրաստման տեխնոլոգիան: 16-17-րդ դարերում Եվրոպայում արդեն ոչ միայն պրոֆեսիոնալ երաժիշտներ կային, որոնք իրենց արվեստն ուսուցանում էին սկսնակներին, այլեւ իբրեւ առանձին գիտություն տարանջատվել ու զարգանում էր արվեստաբանությունը, որն ուսումնասիրում էր նաեւ երաժշտությունը` սահմանլով ճշգրիտ չափորոշիչներ ու կանոններ: Ըստ այդ չափորոշիչների էլ պատրաստվում էին կանոնավորված ձայնածավալով ու ճշգրիտ լարվածքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական գործիքներ: Ջութակներն օրինակ, խմբավորվում էին ըստ հետեւյալ տարատեսակների` ջութակ, ալտ, վիոլոնչել (թավջութակ) եւ կոնտրաբաս: Պրոֆեսիոնալ նվագախմբերում ջութակների հետ ներգրավում էին նաեւ համապատասխան ձայնածավալի ու տոնայնության փողային եւ այլ լարային նվագարաններ: Ուստի եւ երաժշտական գործիքները դասակարգվում են ոչ միայն ըստ ծագման վայրի (արեւելյան նվագարաններ, եվրոպական երաժշտական գործիքներ եւ այլն), այլ նաեւ ըստ գործածության նշանակության` պրոֆեսիոնալ երաժշտական գործիքներ եւ ժողովրդական նվագարաններ:

Բայց ժողովրդական նվագարաններն իրենց հմայքը բնավ էլ չկորցրին, քանզի յուրաքանչյուր ժողովրդի երաժշտական կյանքում կարեւոր տեղ ունեն ազգային մեղեդիները, որոնք կատարվում են հենց ժողովրդական նվագարաններով: Դա յուրօրինակ կոլորիտ է ստեղծում` պահպանելով ազգային մելոսի առանձնահատկությունները եւ ավելի խոր պատկերացում տալիս տվյալ ժողովրդի երաժշտական մշակույթի վերաբերյալ:

Հնուց ի վեր հայ աշխարհիկ երաժշտության մեջ կարեւոր տեղ են ունեցել ինչպես գուսանական, այնպես էլ գեղջկական ու կենցաղային երգերը (աշխատանքի երգեր, օրորոցայիններ, ծիսական երգեր եւ այլն): Ուշ միջնադարում, սոցիալ-քաղաքական իրավիճակներով պայմանավորված, տարածում գտան նաեւ պանդխտության երգերը, իսկ 15-16-րդ դարերից ծնունդ առավ ու զարգացավ հայ աշուղական արվեստը: Գրեթե այս ողջ պաշարն իր արտահայտությունն էր գտնում նաեւ գործիքային կատարումներում, ուստի դարձավ 18-րդ դարավերջից Անդրկովկասում մեծ տարածում գտած սազանդարական խմբերի երգացանկի հիմնական մասը: Ժողովրդական ու աշուղական երգերից զատ` այդ խմբերը կատարում էին նաեւ արեւելյան պարեղանակներ ու մուղամներ: Սազանդարական խմբերն ըստ էության 3-4 նվագածուներից կազմված արեւելյան նվագարաներով փոքրիկ համույթներ էին, որոնք հանդես էին գալիս խնջույք-հարսանիքներում, արեւելյան թեյարան-սրճարաններում: Այդպիսի համույթներում սովորաբար ընդգրկված էին լինում մեկ թառահար կամ սազ նվագող, մեկ քամանչահար եւ մեկ դափ նվագող, որը հիմնականում հանդես էր գալիս նաեւ որպես երգիչ: Սազանդարական խմբերից բացի` գյուղական հարսանիքներում կարելի էր տեսնել զուռնա, դհոլ նվագողներ, որոնք պրոֆեսիոնալ երաժիշտներ չէին:

Հատկապես 18-րդ դարավերջից հայկական կենցաղում մեծ տարածում գտավ դուդուկը, որն առավելապես արհեստավորական խավի սիրելի նվագարաններից է: Հին է այս նվագարանի պատմությունը, եգիպտական պեղումների ժամանակ մի այդպիսի գործիք է հայտնաբերվել, որը մոտ 3500 տարվա պատմություն ունի: Բայց 19-րդ դարասկզբից գործիքի` Անդրկովկասի ժողովուրդների շրջանում տարածված «դուդուկ» անվանումը հավանաբար ծագել է ռուսերեն «дудочка» (նվագափող, շվի) բառից: Սակայն այս տարածաշրջանի ժողովուրդներից յուրաքանչյուրը դուդուկ պատրաստելու եւ այդ գործիքով նվագելու իր մեթոդներն ու ավանդույթներն է մշակել: Հայաստանում այս նվագարանը պատրաստում են ծիրանենու կամ տանձենու փայտից, իսկ վրացիները պատրաստում են նաեւ սալորենու փայտից: Վրացի դուդուկահարների կատարման յուրօրինակությունը բազմաձայնության մեջ է, իսկ հայ դուդուկահարները սովորաբար հանդես են գալիս երկուսով, որոնցից մեկը մենակատարն է, մյուսը` նվագակցողը (դամ պահողը): Մեր քաղցրապտուղ ծիրանենու փայտից պատրաստվող այդ քաղցրահնչյուն նվագարանի կազմությունն այնքան էլ բարդ չէ: Փողի երկարությունը 30,5սմ է, ձայնանցքերը ութն են, որոնցից յոթը դիմացից, մեկը` հակառակ կողմից: Ձայնը արտաբերվում է փողաբերանին հագցվող եղեգնյա մունդշտուկից (պիպիչ), որի վրա լարվածքը կարգավորելու նպատակով` հատուկ օղակ կա: Հայ երաժշտության պատմության մեջ որպես լավագույն դուդուկահարներ, հիշատակության են արժանի Մարգար Մարգարյանը, Լեւոն Մադոյանը, Վաչե Հովսեփյանը, Ջիվան Գասպարյանը եւ ուրիշներ: Ոչ միայն դուդուկը, այլեւ ծիրանենու փայտից պատրաստվող մեր մյուս փողային նվագարանները` զուռնան, սրինգը, բլուլը եւս համարվում են հնագույն ծիրանափողի կատարելագործված տարատեսակներ: Ի դեպ, «սրինգ» անվանումը գալիս է հունարենից եւ նշանակում է «նվագափող», բայց հայերն այդ նվագարանը նաեւ «շվի» են կոչում: Այս բոլոր նվագարաններն էլ ութ ձայնանցք ունեն` նույն դասավորությամբ, ինչպես որ դուդուկինն է: Բայց սրինգը եւ բլուլը չունեն ձայնարտաբերման հատուկ մաս` ձայնն արտաբերվում է անմիջապես փողի մեջ փչելով: Իսկ հայկական զուռնան, որ եվրոպական հոբոյի նախատիպն է համարվում, լեզվակավոր փողային նվագարան է: Փողի երկարությունը մոտ 29 սմ է, վերին հատվածը նեղ է, ներքեւում լայնանում է` տրամագիծը հասնելով մինչեւ 4սմ-ի: Զուռնան սովորաբար նվագում են դհոլի հետ միասին` առավելապես կատարելով ուրախ պարեղանակներ:

Հայկական փողային նվագարաններից պարկապզուկը եւս մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Այն հովվական պկուի կատարելագործված տարատեսակներից է եւ կազմված է կենդանու կաշվից պատրաստված պարկից (տիկ), որին ամրացված են 2 եւ ավելի փայտե փողեր: Փողերից երկուսը ձայնանցքերով են, իսկ մյուսներն առանց անցքերի` պարզապես ձայնադարձության համար: Նվագելուց առաջ պարկն օդով է լցվում: Պարկապզուկը հնուց տարածված է եղել նաեւ Եվրոպայում, հատկապես Շոտլանդիայում: Եվրոպացիք այս նվագարանն անվանում են «մյուզետ»:

Հետաքրքրական ու ինքնատիպ կազմություն ունեն նաեւ հայկական լարային նվագարանները: Դրանցից հնագույնների` քանոնի եւ սանթուրի նախատիպեր եղել են դեռեւս հին Եգիպտոսում: Երկու նվագարաններն էլ փայտե ուղղանկյուն տեսք ունեն: Սանթուրը բազմալար նվագարան է, եւ նվագում են փայտե մուրճիկներով լարերին հարվածելով: Լարերը մետաղյա են, իրանի վերին կափարիչին ձայնադարձիչ անցքեր կան: Իսկ քանոնը լարային կսմիթավոր նվագարան է, որի փայտե իրանի ուղղանկյունաձեւ կողմը թաղանթով է պատված: 24 եռակի աղելարերը լարվում են մաժորային դիատոնիկ լարվածքով` «ռե» տոնայնության մեջ, շարժական հատուկ բռնակի միջոցով: Նվագում են երկու ձեռքերի միջին, բութ եւ ցուցամատերով` մատներին մատնոցով կնտնոցներ հագցրած: Նվագարանը տեխնիկական մեծ հնարավորություններ ունի: Ինչպես այս, այնպես էլ մյուս լարային նվագարանները սիրված ու տարածված են եղել թե՛ սազանդարների, թե՛ աշուղների շրջանում: Մեր անվանի աշուղներից սանթուր էր նվագում Ջամալին (Մկրտիչ Տալյանը)` անվանի երգիչ Շարա Տալյանի հայրը: Իսկ քանոն նվագել է աշուղ Շահենը:

Որպես ազգային ինքնատիպ նվագարան, քանոնը մեզ սիրելի դարձավ նաեւ այդ գործիքի անզուգական վարպետ-կատարող Անժելա Աթաբեկյանի շնորհիվ: Հայկական մյուս լարային նվագարանները` թառը, սազը, քամանչան ու քամանին, նույնպես աշուղների սիրած նվագարաններից էին, եւ դրանք պատրաստելիս կարեւոր է ոչ միայն պատրաստող վարպետի հմտությունը, այլեւ նյութերի ճիշտ ընտրությունը, դարերով մշակված ավանդույթները: Հայկական թառն, օրինակ, պատրաստվում է թթենու փայտի ամբողջական կտորից: Այն լարավոր, կնտնոցային նվագարան է` երկգավաթ, ութանման իրանով, որի արձագանքարանն առջեւից պատվում է ոչխարի կամ հորթի կաշվից պատրաստված թաղանթով (մեմբրան): Երկարավուն, ականջավոր կոթը սովորաբար պատրաստվում է ընկուզենու փայտից: Կոթի վրա 22 աղիքե փարդաներ (ձայնաբաժաններ) կան: Մեր անվանի աշուղներից թառ են նվագել Շերամը, Իգիթը եւ ուրիշներ: Լարային հնագույն նվագարաններից է սազը, որի իրանը տանձաձեւ է: Այն եւս պատրաստվում է թթենու կամ ընկուզենու փայտից: Արձագանքարանն առջեւի մասում ունի փայտե բարակ կափարիչ (վերին դեկա), որի վրա ձայնադարձիչ անցքեր կան: Լարերը մետաղյա են, լարվածքը` կվարտա-կվինտային, երկարավուն կոթի վրա կան փարդաներ (ձայնաբաժաններ): Նվագում են ոսկորե կամ եղջյուրե կնտնոցով` միաժամանակ հարվածելով բոլոր լարերին: Տեմբրը զրնգուն է, բայց փափուկ: Մեր անվանի աշուղներից սազ է նվագել Հավասին:

Բայց հայկական լարային նվագարաններից ամենասիրվածն ու տարածվածը թերեւս քամանչան է, որ հնուց ի վեր գործածվել է ողջ Անդրկովկասում, Պարսկաստանում ու Թուրքիայում: Այս աղեղնավոր նվագարանի արձագանքարանը գնդաձեւ է, առջեւից պատված կաշվե թաղանթով: Կլոր կոթից դեպի վար` արձագանքարանի միջով մետաղե կաղապարաձող է անցնում, որը նվագարանի համար նաեւ իբրեւ «ոտք» է ծառայում: Ձայնը հնչեղ է, շատ նման ջութակի ձայնին: Վրացահայ անվանի քամանչահար Սաշա Օգանեզաշվիլին (Ալեքսանդր Օգանով) եւ կոմպոզիտոր, խմբավար ու մանկավարժ Վարդան Բունին (Բունիաթյանց) 20-րդ դարասկզբին կատարելագործեցին այս նվագարանը` դարձնելով լիարժեք համերգային գործիք: Օգանեզաշվիլուց բացի` հայտնի են այնպիսի վարպետ քամանչահարներ, ինչպես Լեւոն Կարախանը եւ Արտեմ Մեջինյանը: Քամանչա են նվագել նաեւ հայ անվանի աշուղներ Նաղաշ Հովնաթանը, Սայաթ-Նովան, Աշոտը եւ ուրիշներ: Հնուց ի վեր աշուղների ու սազանդարների շրջանում սիրված ու տարածված նվագարաններից է նաեւ քամանին: Այն փաստորեն արեւելյան ջութակի մի տարատեսակ է` փոքր-ինչ ավելի պարզ կազմությամբ: Արտաքին տեսքով քամանին շատ նման է եվրոպական «պոշետա» կոչվող փոքրիկ ջութակին: Փայտե արձագանքարանն ուղղանկյունաձեւ է, բայց անկյունները սուր չեն, այլ կորավուն: Կոթը կարճ է, մետաղե չորս լար ունի, բայց որոշակի լարվածք չունի: Քամանիի հիմնական առանձնահատկությունը տակից անցնող ձայնադարձիչ լարերն են, որ սովորաբար լարվում են հիմնականներին ունիսոն կամ մեկ օկտավա բարձր: Նվագում են ծնկին դրած: Մեր անվանի աշուղներից քամանի են նվագել Շիրինը, Ջիվանին, Մահուբի Գեւորգը եւ ուրիշներ:

Հարվածային գործիքներից հայկական կենցաղում տարածված են եղել թմբուկը, նաղարան, դափը եւ դհոլը: Նաղարան կավե կամ փայտե կճուճների տեսք ունի, որի վերին բացվածքին կաշվե թաղանթ է ձգվում: Կաշվե թաղանթը ձգող լարերը ցանցաձեւ պարուրված են գործիքի ողջ իրանի վրա, իսկ ծայրերը ներքեւում կապված են իրար: Դհոլի իրանը թմբկաձեւ է, երկու կողմերից ձգված են կաշվե թաղանթներ, որոնց ձեռքերով հարվածելով` նվագում են: Դափն ունի շրջանաձեւ փայտե իրան, որի մի կողմից մետաղե սեղմիչներով ձգված է կաշվե թաղանթ: Կողերին մետաղե փոքրիկ սկավառակներ կան, որոնք հարվածելիս զրնգուն մետաղական հնչյուններ են արձակում:

Թեեւ նկարագրված այս բոլոր նվագարանները հնուց ի վեր տարածված էին հայկական կենցաղում, սակայն պրոֆեսիոնալ երաժիշտները, ազգագրագետներն ու արվեստաբանները դրանցով լրջորեն հետաքրքրվել սկսեցին միայն 19-րդ դարավերջից: Անվանի կոմպոզիտոր, դաշնակահար ու մանկավարժ Նիկողայոս Տիգրանյանը արեւելյան մուղամների եւ հայկական պարեղանակների դաշնամուրային մշակումներ էր անում, որոնց բնօրինակները լսել էր իր ազգականի` մեծահռչակ թառահար Աղամալ Աղամալյանի կատարմամբ: Այդ մշակումներում նա ջանում էր պահպանել հնչերանգի այն յուրահատուկ հմայքը, որ բնորոշ է թառ նվագարանին: Թիֆլիսում եւ Բաքվում, որ այդ տարիներին նաեւ հայկական մշակույթի կենտրոններ էին, կազմակերպվում էին ազգային նվագարանների մեծ համույթներ, որտեղ ընդգրկվում էին մեր հիշատակած գրեթե բոլոր նվագարանները: Այդպիսի երաժշտախմբերից էր Թիֆլիսի «Սայաթ-Նովա» աշուղական երգերի համույթը: Հենց Թիֆլիսում էլ «Ալմաստ» օպերան գրելու նպատակով երաժշտական թեմաներ փնտրելիս` կոմպոզիտոր, խմբավար Ալեքսանդր Սպենդիարյանն առիթ ունեցավ լսելու ոչ միայն «Սայաթ-Նովա» համույթի եւ Օգանեզաշվիլու անզուգական կատարումները, այլեւ հանգամանորեն ծանոթացավ Անդրկովկասի ժողովուրդների գրեթե բոլոր նվագարաններին: Հետագայում այդ մասին իր հոդվածներից մեկում նա գրում էր. «1916 թվականին Թիֆլիսում ես ծանոթացա լարային, փողային ու հարվածային բոլոր այն երաժշտական գործիքներին, որոնք գործածվել են Կովկասում: Նրանց տեմբրերի ու հնչերանգների ինքնատիպ հմայքն իմ մեջ ծնեց այն գաղափարը, որ այդ գործիքներից հնարավոր է շատ հետաքրքիր անսամբլ ստեղծել: Հենց այն ժամանակ էլ զարմանքս արտահայտեցի այն մասին, որ Կովկասի կուլտուրական երաժիշտներն այդ ուղղությամբ ոչինչ չեն արել, եւ սկսեցի խորհուրդներ տալ` արեւելյան մեծ նվագախումբ ստեղծելու անհրաժեշտության վերաբերյալ» (Ալ. Սպենդիարյան. «Արեւելյան ժողգործիքների նվագախումբ», «Խորհրդային Հայաստան», Երեւան, 11/04-1928թ.):

Բայց այդպիսի նվագախումբ ստեղծելու համար անհրաժեշտ էր նախ լրջորեն ուսումնասիրել արեւելյան նվագարանները, ճշտորեն գնահատել դրանց կատարողական-տեխնիկական հնարավորությունները, անհրաժեշտության դեպքում կատարելագործել դրանք` հասցնելով պրոֆեսիոնալ պատշաճ մակարդակի: Դա հնարավոր եղավ միայն խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, եւ այդ առաքելությամբ հանդես եկավ Կոմիտասի աշակերտ, երաժշտագետ, խմբավար ու մանկավարժ Վարդան Բունին (Բունիաթյանց): 1921 թվականին Հայաստանի արեւելյան մեղեդիների եւ խորեոգրաֆիայի ստուդիային կից նա ստեղծեց նաեւ արեւելյան նվագարանների սիմֆոնիկ անսամբլ: Այդ նպատակով նա ձեւափոխեց, կատարելագործեց արեւելյան նվագարանները` ստեղծելով նաեւ սազերի, թառերի, քամանչաների եւ որոշ փողային նվագարանների բասային ու բարիտոնային հնչողությամբ տարատեսակներ: Այդ գաղափարը ոգեւորել էր մեր անվանի երաժիշտներից շատերին, իսկ կոմպոզիտոր Սպենդիարյանն իր վերոհիշյալ հոդվածում գրել է. «… Կովկասում Արեւելյան երաժշտության ձայնածավալն ընդլայնելու գաղափարն առաջինն իրականացրել է Երեւանի Արեւելյան մեղեդիների եւ խորեոգրաֆիայի ստուդիան` հանձին այդ ստուդիայի մանկավարժ Վարդան Բունիի, եւ դա նրա մեծ վաստակն է, ինչն արժանի է անկեղծ ողջույնի»: Բայց, ցավոք սրտի, Արեւելյան նվագարանների սիմֆոնիկ համույթը երկար կյանք չունեցավ: Անվանի երաժիշտներից ոմանք աննպատակահարմար էին համարում սազերի, թառերի ու քամանչաների քառաձայն տարատեսակների ստեղծումը եւ հոբոյի ձայնային հնչերանգով դուդուկների առկայությունն արեւելյան նվագարանների համույթներում: Նրանք գտնում էին, որ արեւելյան նվագախմբերի հմայքը հենց բնօրինակ, նախնական վիճակով պատրաստվող նվագարանների ինքնատիպ հնչերանգի մեջ է, հարկավոր է միայն դրանք պատրաստել ճիշտ տոնայնությամբ ու եվրոպական նոտագրությանը համապատասխանող ճշգրիտ լարվածքով: Հենց այդ սկզբունքով էլ առաջնորդվեց կոմպոզիտոր, խմբավար Թաթուլ Ալթունյանըՙ Հայաստանի ժողովրդական երգի ու պարի անսամբլը կազմակերպելիս: Ավելի ուշ երաժշտագետ, ազգագրագետ ու խմբավար Կարլեն Միրզոյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց նաեւ հնագույն նվագարանների «Տկզար» անսամբլը:

Ժողովրդական նվագարանների նկատմամբ հետաքրքրությունն այնքան մեծ էր, որ 1970-80-ական թվականներին Երեւանում` հենց կոմպոզիտոր Սպենդիարյանի տուն-թանգարանին կից ստեղծվել ու գործում էր ժողովրդական նվագարանների մշտական ցուցահանդես: Այդ ցուցահանդեսում տեղ էին գտել ոչ միայն նմուշներ Վարդան Բունիի հավաքածուից` այստեղ բերված գրականության եւ արվեստի թանգարանից, այլեւ Սպենդիարյանի տուն-թանգարանի նախկին տնօրեն Ծովակ Համբարձումյանի եւ նվիրյալ այլ աշխատակիցների ջանքերով ձեռք բերված հայ եւ այլ ժողովուրդների ազգային նվագարաններ: Հանգամանքների բերումով 1990-ական թվականներին այդ ցուցահանդեսն ապամոնտաժվեց: Վ. Բունիի հավաքածուն վերադարձվեց Գրականության եւ արվեստի թանգարան, իսկ մյուս նվագարանների մեծ մասը հանձնվեց Սարդարաբադի ազգագրության թանգարանին եւ այժմ էլ այնտեղ է պահպանվում:

Ցավոք սրտի, վերջին տարիներին նվազել է հետաքրքրությունն ազգային նվագարանների նկատմամբ: Եվ կարծում ենք` պատճառը միայն սոցիալ-տնտեսական իրավիճակները չեն: Մեր ազգային հնագույն շատ նվագարաններ չեն ընկալվում որպես մշակութային արժեք, չկա ճիշտ մշակութային քաղաքականություն այդ հարցում, ոչինչ չի արվում հնագույն մշակութային արժեքները նորովի իմաստավորելու, դրանք վերարժեւորելու եւ միջազգային հանրությանը ճիշտ ձեւով ներկայացնելու համար: Դրանից օգտվում են մեր տխրահռչակ հարեւանները` ջանալով իրենցը համարել, իբրեւ իրենց ազգային մշակույթի հարստություն ներկայացնել աշխարհին այն, ինչն իրականում մեր ժողովրդի դարավոր մշակույթի մի մասն է կազմում: Հենց այդ փաստով էլ մտահոգված` փորձում ենք հիմնավորել, որ այդ նվագարանները` սազը, թառը, քամանչան ու քամանին, զուռնան, դհոլը, պարկապզուկը, դափը, նաղարան ու դուդուկը հնագույն ժամանակներից մեծ տեղ են ունեցել մեր մշակութային կյանքում, եղել ու մնում են մեր երաժշտական մշակույթի անբաժանելի մասը:

Առաջադրանք

Առաջադրանք 1

1.Գտեք ամենամեծ երկնիշ և ամենափոքր եռանիշ թվերը (0.5 միավոր)

99 , 100

ա)Գտեք նրանց հակադիրների գումարը (0.5 միավոր)

99+(100)=-199

բ)Գրեք այդ երկու թվերի միջև ընկած որևէ a թիվ (0.5 միավոր)

99,5

գ)Հաշվեք |a|-ն (0.5 միավոր)

=99.5

 

2.Գտեք 151/27-ից փոքր ամենամեծ ամբողջ թիվը (0,5 միավոր)

151/27=5.5

3.Գտեք 22 թվի երկնիշ բազմապատիկները (0,5 միավոր)

  1. 44. 66. 88

4.Գտեք նվազելին,եթե նվազելիի,հանելիի և տարբերության գումարը հավասար է 48-ի (1 միավոր)

16+8+24=48

  1. 1,35 և 1,4 թվերի միջև գտեք 18 հայտարարով կոտորակ (1,5 միավոր)

25/18

  1. 10/3; π;   թվերը դասավորեք նվազման կարգով (1 միավոր)

7.Գտնել արտահայտության արժեք

ա)   (0,5 միավոր)

բ)  (1 միավոր)

գ) (1 միավոր)

դ)  (1 միավոր)